Yaz Akşamlarının Korosu: Kurbağalar ve Cırcır Böcekleri

Yaz akşamlarında şehirden uzaklaşıp bir gölet ya da sulak alanın yanına oturduğunuzda karşınıza tek tek seslerden değil, üst üste binmiş bir ses duvarından oluşan bir manzara çıkar. Kurbağalar ve cırcır böcekleri hava karardıktan sonra öyle bir ses üretir ki, kısa süre sonra kulak bunu ayrı ayrı canlıların çıkardığı sesler olarak değil, tek bir uğultu gibi algılamaya başlar. Bu koro tesadüfi değildir; hem çıkarılış biçimi hem zamanlaması hem de neden hep birlikte yapıldığı bakımından anlaşılabilir bir düzeni vardır.

Ses Nasıl Üretiliyor?

Kurbağalarla cırcır böcekleri sesi tamamen farklı yollarla çıkarır. Kurbağalarda ses, akciğerlerden gelen havanın gırtlaktaki yapılardan geçirilmesiyle oluşur. Birçok türde boğazın altında ya da yanlarında şişen bir kese bulunur. Bu kese, üretilen sesi büyüten bir yankı odası gibi çalışır; sesin daha uzağa gitmesini sağlar. Böyle bir yapıya sahip küçük bir kurbağanın, boyuna göre şaşırtıcı derecede güçlü bir ses çıkarabilmesinin nedeni budur.

Cırcır böceklerinde ise ses, hava akımıyla değil sürtünmeyle üretilir. Kanatların biri üzerinde küçük tırtıklardan oluşan bir sıra, diğerinde ise bu sıraya sürtünen sertleşmiş bir kenar bulunur. Kanatlar hızla birbirine sürtüldüğünde ortaya çıkan titreşim, kanat yüzeyi tarafından yayılır. Yani mekanizma, bir tarağın dişlerine tırnak sürtmeye benzer; fark, hareketin saniyede çok sayıda tekrarlanması ve kanadın sesi yaymasıdır.

Neden Hep Birlikte Ses Çıkarırlar?

En sık sorulan soru, bu canlıların neden yalnız değil de topluca ses çıkardığıdır. Bunun birkaç makul açıklaması vardır. İlki, çoğalma dönemiyle ilgilidir. Ses, eş bulmanın temel aracıdır ve bir bölgede uygun koşullar oluştuğunda çok sayıda birey aynı anda bu döneme girer. İkincisi, kalabalık içinde ses çıkarmanın tek başına ses çıkarmaktan daha güvenli olmasıdır. Sesin kaynağını bulmak, benzer sesler her yönden geldiğinde zorlaşır; böylece tek bir bireyin fark edilme olasılığı azalır.

Üçüncü etken zamanlamadır. Bir kurbağa ya da böcek ses çıkarmaya başladığında, çevredeki diğerleri de sesini yükseltir. Bu, kalabalık bir salonda birinin konuşmaya başlamasıyla ortamın hızla sesle dolmasına benzer. Bir süre sonra korodaki bireyler aralarında bir düzen kurar; kimi türlerde sesler neredeyse aynı anda çıkar, kimilerinde ise dönüşümlü olarak. Bu düzenlenme, her bireyin sesinin kalabalıkta kaybolmasını engelleyen doğal bir çözümdür.

Sıcaklık ve Nem Sesi Nasıl Değiştirir?

Bu canlıların ses üretimi hava koşullarına belirgin biçimde bağlıdır. Sıcaklık düştüğünde kas hareketleri yavaşlar, dolayısıyla ses aralıkları uzar ve koro seyrelir. Hava ısındığında ise tempo artar. Bu nedenle aynı bölgede haziran ve eylül akşamlarında duyulan koro aynı yoğunlukta olmaz. Nem de önemlidir; kurbağalar için sulak ortamın varlığı doğrudan belirleyicidir. Yağmurdan sonraki akşamların özellikle sesli geçmesinin nedeni budur.

Sesin Yayılması ve Ortamın Etkisi

Bir sulak alanın çevresinde sesin nasıl yayıldığı da koronun duyulma biçimini etkiler. Su yüzeyi sesi yansıtır, bu yüzden gölet kenarında duyulan ses ağaçlık bir alandakinden daha uzağa taşınır. Yoğun bitki örtüsü ise sesi yutar ve boğuklaştırır. Akşam saatlerinde havanın yere yakın katmanının serinlemesiyle sesin daha uzağa gitmesi de sık karşılaşılan bir durumdur. Bu yüzden aynı koro, gündüz duyulmayacak bir mesafeden gece rahatlıkla işitilebilir.

Koroyu Dinlerken Nelere Dikkat Edilir?

Bu sesleri dinlemeyi bir gözlem alışkanlığına dönüştürmek isteyenler için birkaç pratik öneri şöyle sıralanabilir:

• Hava karardıktan sonraki ilk saat genellikle en yoğun dönemdir; gözlem için bu aralığı seçin.
• Bir noktada sabit durun. Yürümek hem sesleri karıştırır hem canlıları susturur.
• Yaklaştığınızda sesler kesilirse birkaç dakika hareketsiz bekleyin; koro çoğunlukla yeniden başlar.
• Farklı tınıları ayırmaya çalışın. Kısa ve keskin sesler ile uzun, tekrarlı sesler genellikle farklı canlılara aittir.
• Işık kullanmanız gerekiyorsa kısa süreli ve düşük şiddetli tutun.

Bu Sesler Neden Değerli?

Sulak alanların sesi, o alanın durumu hakkında fikir verir. Yıllarca aynı yerde yoğun bir koro duyuluyorsa, o bölgede su varlığının ve bitki örtüsünün sürdüğü anlaşılır. Sesin zayıflaması ya da tamamen kesilmesi ise çoğunlukla suyun çekilmesi, alanın kurutulması ya da çevresinin yapılaşmaya açılmasıyla ilişkilidir. Bu nedenle akşam korosunu dinlemek, yalnızca hoş bir deneyim değil, çevrenin durumunu takip etmenin sade bir yoludur.

Şehirde yaşayanlar için bu sesler giderek uzaklaşan bir arka plana dönüştü. Trafik ve cihaz gürültüsü, düşük seviyeli doğal sesleri kolayca örter. Buna karşılık şehir içindeki park ve dere kenarlarında bile, gürültünün azaldığı gece saatlerinde bu koronun zayıf bir hâli duyulabilir. Bir akşam dışarı çıkıp yalnızca dinlemeye ayrılan on dakika, çoğu insanın yıllardır aynı sokakta fark etmediği bir ses katmanını ortaya çıkarır.